Erkan Saka
Teknoloji devlerinin “giyilebilir teknoloji” ve “artırılmış gerçeklik” (AR) rüyası, son yıllarda akıllı gözlüklerle yeni bir boyuta taşındı. Bu pazarın en popüler oyuncularından biri kuşkusuz Meta’nın Ray-Ban ile iş birliği içinde ürettiği akıllı gözlükler. Dışarıdan bakıldığında sıradan, şık bir güneş gözlüğünden farkı olmayan bu cihazlar; müzik dinleme, telefonla konuşma ve yapay zeka asistanı kullanma gibi özelliklerinin yanı sıra, üzerinde barındırdığı gizli kameralarla video ve fotoğraf çekimi yapabiliyor. Ancak bu durum, teknoloji dünyasında büyük bir etik tartışmayı ve toplumsal tepkiyi de beraberinde getirdi.
Fütürizm ve teknoloji trendlerini inceleyen Futurism dergisinde yayımlanan “The Backlash Against Meta’s ‘Pervert Glasses’ is Growing” başlıklı analiz, bu cihazların sokaklarda yarattığı derin endişeyi gözler önüne seriyor. İnsanlar artık karşılarında bu gözlüğü takan birini gördüklerinde kendilerini güvende hissetmiyor; aksine gizlice kaydedildikleri korkusuyla yaklaşıyorlar.
“Glasshole” Sendromundan Daha Büyük Bir Tehdit
Yıllar önce Google Glass ilk çıktığında, kullanıcıları sokaklarda dışlanmış ve toplumsal alanlarda hoş karşılanmamıştı. Hatta bu kullanıcılar için “Glasshole” gibi sert terimler türetilmişti. Ancak Google Glass tasarımı gereği çok belirgindi ve takan kişinin teknolojik bir cihaz kullandığı hemen anlaşılıyordu. Meta’nın Ray-Ban gözlüklerinde ise durum tamamen farklı. Gözlükler, klasik Wayfarer tasarımıyla birebir aynı olduğu için, karşınızdaki kişinin sizi mi izlediğini yoksa sadece güneşten mi korunduğunu anlamak neredeyse imkansız.
Meta, bu eleştirilere karşı gözlüğün köşesine küçük bir LED kayıt ışığı yerleştirdi. Cihaz kayda başladığında bu ışık yanıyor. Ancak toplumsal alanda, gün ışığında ya da kalabalık bir metroda bu küçücük ışığı fark etmek son derece zor. Hatta internette, bu ışığın üzerine küçük bir siyah bant yapıştırarak ya da oje sürerek ışığı tamamen devre dışı bırakan kullanıcıların videoları dolaşıyor. Bu da cihazı tamamen “görünmez bir röntgencilik” aracına dönüştürüyor. Teknolojinin gündelik yaşam pratiklerimizi nasıl dönüştürdüğünü inceleyen Wired gibi mecralar da bu durumun kamusal alandaki güven duygusunu zedelediğine dikkat çekiyor.
Yapay Zeka ve Canlı Doksing (Doxxing) Tehlikesi
Sorun sadece gizlice video çekilmesiyle de sınırlı değil. Bu gözlüklerin arkasındaki asıl tehlike, yapay zeka entegrasyonu ve veri işleme kapasitesi. Geçtiğimiz aylarda Harvard Üniversitesi öğrencilerinin yaptığı “I-XRAY” isimli deney, bu endişelerin ne kadar haklı olduğunu kanıtladı. Öğrenciler, Meta’nın akıllı gözlüklerini yüz tanıma yazılımları ve halka açık veri tabanlarıyla senkronize ederek sokaktan geçen insanların isimlerini, ev adreslerini, telefon numaralarını ve hatta akrabalarının bilgilerini saniyeler içinde ekrana yansıtmayı başardılar. Bu durum, dijital mahremiyetin sadece bir ihlali değil, tamamen yok olması anlamına geliyor.
Giyilebilir teknolojilerin sunduğu bu “kesintisiz gözetim” hali, dijital haklar savunucularını da harekete geçirmiş durumda. Örneğin, dünyaca ünlü dijital haklar örgütü Electronic Frontier Foundation (EFF), bu tür cihazların kitlesel gözetimi normalleştirdiğini, gözetim kapitalizmini tabana yaydığını ve bireysel özgürlükleri tehdit ettiğini uzun süredir savunuyor. Sokakta yürürken, bir kafede otururken ya da kamuya açık herhangi bir alanda rızamız dışında biyometrik verilerimizin işlenebilmesi, distopik bir geleceğin çoktan başladığının kanıtı.
Toplumsal Tepki ve Geleceğin Regülasyonları
Toplumun bu cihazlara gösterdiği refleks, sadece teknolojik bir çekince değil; aynı zamanda bir güvenlik savunması. Kadınlar, ebeveynler ve kamusal alanda mahremiyetine önem veren herkes, bu gözlüklerin yarattığı potansiyel taciz ve izinsiz kayıt tehdidine karşı sesini yükseltiyor. Gözlüklerin bazı topluluklar tarafından “pervert glasses” (röntgenci/sapık gözlükleri) olarak adlandırılması da bu sosyal dışlamanın ve korkunun bir yansıması. Sosyal ilişkilerin ve kültürel normların dijital araçlarla nasıl yeniden şekillendiğini antropolojik bir süzgeçten geçirdiğimizde, bu tepkinin aslında toplumsal bir bağışıklık sistemi yanıtı olduğunu görebiliyoruz.
Önümüzdeki dönemde, Avrupa Birliği’nin yapay zeka yasaları (AI Act) ve veri koruma regülasyonlarının, bu tarz kameralı ve yapay zekalı gözlüklerin kamusal alanda kullanımına ciddi sınırlamalar getirmesi bekleniyor. Aksi takdirde, kimsenin kimseden emin olamadığı, herkesin potansiyel bir gizli kamera operatörüne dönüştüğü paranoyak bir toplum yapısıyla karşı karşıya kalacağız.
Teknoloji şirketleri inovasyon adı altında hayatımızı kolaylaştırdığını iddia etse de, toplumsal rıza ve etik sınırları aşan her teknoloji eninde sonunda büyük bir dirençle karşılaşmaya mahkumdur. Meta’nın akıllı gözlükleri de şu an bu sınır çizgisinde büyük bir sınav veriyor.
