Erkan Saka
Çocukları çevrimiçi ortamda korumak adına atılan adımlar, dijital dünyada yeni ve devasa bir tartışmanın fitilini ateşledi: Yaş doğrulama yasaları. Genellikle “güvenlik için biraz gizlilikten feragat etme” gibi basit bir denge unsuru olarak sunulan bu yasalar, aslında çok daha temel ve can alıcı bir soruyu göz ardı ediyor: Yaşını belgeleyemeyen, yani resmi bir kimliği olmayan insanlara ne olacak?
Küresel Çapta Yayılan Yaş Sınırlandırmaları ve Algoritmik Yönetişim
İnternet üzerindeki yaş kısıtlamaları tüm dünyada hızla yayılıyor. Yeni algoritmik yönetişim mekanizmaları, platform mimarilerini hızla değiştirerek katı erişim duvarları örüyor. Örneğin, 2025’in sonlarında Avustralya, 16 yaşından küçük çocukların sosyal medya hesabı açmasını tamamen yasaklayarak bu alanda bir ilke imza attı. Benzer şekilde Birleşik Krallık, Çevrimiçi Güvenlik Yasası (Online Safety Act) ile geniş çaplı yaş doğrulama zorunlulukları getirdi.
Amerika Birleşik Devletleri’nde ise 2025 ve 2026 itibarıyla eyaletlerin yarısından fazlası, çevrimiçi içeriklere erişimde katı yaş doğrulamasını şart koşan yasaları uygulamaya aldı.
Erişim Sorunu: İnternetin Kapıları Kimlere Kapanıyor?
Yaş doğrulama sistemleri genellikle pasaport, ehliyet veya kredi kartı gibi resmi belgelerin ibraz edilmesini gerektiriyor. Ancak milyonlarca insanın bu tür belgelere sahip olmadığı gerçeği sıkça unutuluyor.
ABD’de yaklaşık 15 milyon yetişkin vatandaşın ehliyeti, 2.6 milyonunun ise herhangi bir fotoğraflı resmi devlet kimliği bulunmuyor. Benzer sorunlar Avrupa ülkelerinde de yaşanıyor. Bu durum, devasa bir nüfusun çevrimiçi bilgiye, haberlere veya dijital topluluklara erişimden dışlanması anlamına geliyor.
Küresel Çoğunluk (Global Majority) ve Dijital İzolasyon
Yaş doğrulama yasalarının yarattığı en büyük tehlike, gelişmekte olan ülkelerdeki ve dezavantajlı gruplardaki yankısıdır. Dünya Bankası verilerine göre, dünya genelinde yaklaşık 850 milyon insanın resmi bir kimliği yok. Bu devasa kitlenin çok büyük bir bölümü Sahra Altı Afrika ve Güney Asya’daki Küresel Çoğunluk (Global Majority) ülkelerinde yaşıyor.
Kimlik doğrulama yasaları, fiziksel dünyadaki sosyolojik ve yapısal eşitsizlikleri doğrudan dijital ortama taşıyarak yeni bir dışlanma biçimi yaratıyor. Elektronik Sınır Vakfı’nın (EFF) raporuna göre bu bölgesel sorunlardan bazıları şunlar:
- Mısır’da: Bahailer gibi azınlık grupları kimlik kartı almada büyük zorluklar yaşadığı için internet kısıtlamalarından orantısız etkilenecek.
- Vatansız Topluluklar: Dünyanın en büyük vatansız nüfusunu oluşturan Arakanlı Müslümanlar (Rohingyalar) hiçbir resmi kimliğe sahip değil.
- Ortadoğu: Kuveyt’teki Bidun nüfusu ve bölge genelindeki “Kefalet sistemi” altında yaşayan göçmen işçiler, resmi kimlik eksiklikleri nedeniyle tamamen dijital izolasyon riski taşıyor.
Güvenlik Mi, Yoksa Yeni Bir Gözetim Aracı Mı?
Kimlik tabanlı erişim kontrolü, çocukları koruma kılıfı altında tüm kullanıcıları kapsayan devasa bir veri toplama ağına dönüşüyor. Avrupa Dijital Haklar (EDRi) örgütünün de belirttiği gibi, bu tür kısa vadeli teknolojik “çözümler” internetin evrenselliğini yok ediyor.
Sonuç olarak, yaş doğrulama yasaları tarafsız bir güvenlik önlemi olmaktan ziyade, dijital kamusal alanda kimin konuşabileceğini ve bilgiye ulaşabileceğini belirleyen yapısal bir bariyere dönüşüyor. Güvenlik ve mahremiyet arasındaki bu dengesiz takas, özellikle Küresel Çoğunluk için sansür, dışlanma ve eşit olmayan bir internet anlamına geliyor.
