SosyalKafa

Google’ın yapay zekâ özetleri: Bilgiye erişim kolaylaşırken açık web ne kaybediyor?

Google’da bir soru soruyor, cevabı sonuç sayfasında okuyor ve başka bir siteye gitmeden aramayı bitiriyoruz. Kullanıcı için zaman kazandırabilen bu deneyim, bilginin üreticisi açısından farklı bir anlama gelebilir: İçerik kullanılıyor, fakat okur kaynağa ulaşmıyor. Yapay zekâ destekli aramanın geleceğini değerlendirirken cevabın doğruluğuyla birlikte bilginin nasıl dolaştığını da tartışmamız gerekiyor.

Electronic Frontier Foundation’ın (EFF) Kasım 2026 tarihli yazısı, Google’ın yapay zekâ özetlerini şirketin kullanıcıyı kendi ekosisteminde tutma stratejisi üzerinden ele alıyor. Kuruluşun temel iddiası, yeni özelliklerin değerlendirilmesinde teknolojik yenilik kadar ticari teşviklere de bakılması gerektiği. Bu, Google’ın niyetine ilişkin eleştirel bir yorum; tek başına bütün kullanıcı deneyimlerini ya da trafik değişimlerini açıklayan bir araştırma sonucu değil.

Arama motorundan cevap arayüzüne

Önce iki özelliği ayıralım. Google’ın açıklamasına göre AI Overviews, bazı aramaların sonuçlarında konuyu özetleyen yapay zekâ yanıtları sunuyor. AI Mode ise daha karmaşık sorulara, karşılaştırmalara ve devam sorularına uygun ayrı bir arama deneyimi. İkisi de destekleyici web bağlantıları gösterebiliyor; aynı modelleri ve yöntemleri kullanmaları gerekmiyor.

Google, bu özelliklerin yanıt hazırlarken alt konular hakkında birden fazla ilgili arama yapabildiğini belirtiyor. Dolayısıyla değişim, hazır bir paragrafın sonuç sayfasına taşınmasından ibaret değil. Sistem farklı sayfalardaki bilgileri seçiyor ve yeni bir anlatım içinde birleştiriyor. Burada incelenmesi gereken, kaynakların nasıl seçildiği ve okurun bu kaynaklara hangi koşullarda ulaşabildiği.

Benim açımdan bu dönüşümün medya açısından önemi, bilginin bulunması ile bilginin sunulması arasındaki mesafenin daralması. Bir araştırmanın bulgusu, bir gazetecinin haberi ve bir kurumun açıklaması aynı cevap içinde yan yana gelebilir. Fakat bunların üretim yöntemleri, güvenilirlik düzeyleri ve birbirleriyle uyuşmadıkları noktalar aynı ölçüde görünür olmayabilir. Akıcı bir cevap, kaynakların arasındaki farkları kendiliğinden açıklamaz.

Tıklamalar hakkında elimizde ne var?

Pew Research Center’ın 22 Temmuz 2025’te yayımladığı çalışma, ABD’deki 900 yetişkinin Mart 2025 dönemindeki tarama verilerini inceledi. Veri setinde 68.879 farklı Google araması bulunuyordu. Çalışmanın dikkat çeken sonuçları şöyle:

  • Yapay zekâ özeti bulunan sonuç sayfalarında geleneksel bir arama sonucuna tıklama oranı yüzde 8 oldu.
  • Özet bulunmayan sayfalarda bu oran yüzde 15 olarak ölçüldü.
  • Özetin içindeki bir kaynak bağlantısına tıklama, özet bulunan sayfalara yapılan ziyaretlerin yalnızca yüzde 1’inde gerçekleşti.

Bu verilerin sınırlarını koruyalım: Araştırma Türkiye’yi veya Kasım 2026’daki bütün aramaları temsil etmiyor. Kullanıcı davranışı Mart 2025’ten, aramaların yeniden çalıştırılmasıyla toplanan sonuçlar ise Nisan 2025’ten geliyor. Ayrıca bu, rastgele kontrollü bir deney değil; farklı sorgu türlerinin etkisini tamamen ayırarak nedensellik kurmuyor.

Yine de bulgu, yayıncılar açısından somut bir soruyu gündeme getiriyor: Bir bağlantının cevapta yer alması, o bağlantının ziyaret edildiği anlamına geliyor mu? Kaynak gösterme ile okur yönlendirme arasındaki farkı ölçmeden yapay zekâ görünürlüğünün yayıncıya sağladığı değeri anlayamayız.

Google’ın yanıtı: Daha fazla sorgu, daha ilgili ziyaretçi

Google farklı bir tablo sunuyor. Arama biriminin başındaki Liz Reid’in 6 Ağustos 2025 tarihli açıklamasına göre, Google’dan web sitelerine giden toplam organik tıklama hacmi önceki yıla kıyasla görece istikrarlıydı. Şirket, kullanıcıların daha fazla ve daha karmaşık soru sorduğunu; sitelere ulaşan ziyaretçilerin ise daha ilgili olduğunu savundu. Buradaki “kalite” ölçütlerinden biri, kullanıcının hemen arama sayfasına geri dönmemesi.

Bu açıklama ile Pew’in bulguları aynı şeyi ölçmüyor. Birinde toplam trafik, diğerinde belirli ziyaretlerdeki tıklama davranışı var. Teorik olarak arama sayısı artarken arama başına tıklama olasılığı düşebilir. Toplam hacmin korunması, trafiğin bütün yayıncılara aynı biçimde dağıldığını da göstermez. Google zaten bazı sitelerin trafik kazanırken bazılarının kaybettiğini kabul ediyor.

Buradan çıkaracağım değerlendirme şu: Tartışmayı yalnızca toplam tıklama sayısına bağlamak yetersiz. Hangi dildeki içeriklerin, hangi yayın türlerinin ve hangi büyüklükteki kuruluşların görünürlük kazandığını da sormalıyız. Bir video platformunun büyümesi ile yerel bir haber sitesinin okur kaybetmesi, toplam rakam içinde birbirini dengeleyebilir; kamusal etkileri ise aynı olmayacaktır.

AMP deneyimi neden yeniden hatırlanıyor?

Bu tartışmanın geçmişinde mobil web de var. EFF’nin 2020 tarihli AMP değerlendirmesi, daha hızlı sayfa yükleme vaadiyle yaygınlaşan sistemin içeriklerin sunulma biçimi ve kaynak adreslerinin görünürlüğü üzerindeki etkilerini tartışıyordu. Google üzerinden sunulan önbellekli sayfalar, kullanıcının okuduğu içeriğin asıl yayıncısıyla ilişkisini anlamasını zorlaştırabiliyordu. EFF, web standartlarının geliştirilmesinde geniş katılımın önemini vurguluyordu.

AMP ile üretken yapay zekâ farklı teknolojiler. Burada kurulabilecek benzerlik, içerikle okur arasındaki aracı katmanın gücü. Bir sayfanın nasıl dağıtıldığına ilişkin karar da bir bilginin nasıl özetlendiğine ilişkin karar da yayıncının okurla kurduğu ilişkiyi etkileyebilir. Tasarım tercihlerinin kamusal sonuçlarını, yalnızca hız veya kullanım kolaylığı üzerinden değerlendirmek bu nedenle eksik kalıyor.

Platform bağımlılığı günlük hayatta nasıl oluşabilir?

Cory Doctorow’un “enshittification” kavramı, platformların kullanıcıları ve iş ortaklarını kendilerine bağımlı hale getirdikten sonra sundukları değeri aşındırmasını anlatıyor. EFF’nin Doctorow ile yaptığı söyleşi, bu süreci kullanıcıların teknolojik tercihlerini belirleyebilmesi ve farklı sistemlerin birlikte çalışabilmesi üzerinden tartışıyor.

Bu çerçeveden hareketle, arama alanında bağımlılığı yalnızca başka bir siteye geçmenin teknik olarak mümkün olup olmadığıyla ölçmemek gerektiğini düşünüyorum. Alışkanlıklar da önemli. Okur, cevabı düzenli olarak tek bir arayüzden alıyorsa hangi gazetenin hangi konuda uzmanlaştığını, hangi araştırmacının güvenilir çalıştığını veya hangi arşivin değerli olduğunu öğrenmek için daha az fırsat bulabilir.

Şöyle bir olasılığı düşünelim: Bir kişi sürekli yerel ulaşım sorunlarını araştırıyor, fakat her defasında yalnızca derlenmiş cevabı okuyor. Bilgiyi üreten yerel muhabirin adını öğrenmiyor, haber sitesinin diğer dosyalarını görmüyor ve düzeltmelerini takip etmiyor. Bu örnek bir trafik ölçümü değil; kaynağın görünürlüğü azalırsa okurla kurulabilecek ilişkinin de zayıflayabileceğine ilişkin bir değerlendirme.

Yayıncılar çıkabiliyor mu? Güncel kontrolü ayıralım

Bu konuda eski rehberleri bugünün durumu gibi aktarmamak gerekiyor. Google’ın güncel Search Console yardım sayfası, “Search generative AI control” adlı kontrolün 31 Ağustos 2026 itibarıyla dünya genelindeki bütün sitelere açıldığını belirtiyor. Yayıncılar, Search Console’daki Ayarlar bölümünden sitelerinin bağlantı ve içeriklerini AI Overviews, AI Mode ve Discover’ın kapsanan üretken yapay zekâ özelliklerinden çıkarabiliyor.

Google’ın açıklamasına göre bu tercih, diğer arama bölümlerinde sıralama veya dahil edilme sinyali olarak kullanılmıyor. Bununla birlikte, çıkış yapan site söz konusu yapay zekâ özelliklerinden gösterim ve trafik alamıyor. Bu ayar model eğitimini de yönetmiyor; eğitim için ayrı Google-Extended kontrolüne bakılması gerekiyor.

Bu ayrımın yayıncılık açısından anlamı açık: Bir içeriğin aramada bulunması, üretken cevapta kullanılması ve model eğitimine katılması farklı kararlar. Teknik bir çıkış seçeneğinin bulunması yayıncıya hareket alanı sağlar. Ancak bu seçeneğin ekonomik sonuçlarını anlamak için gelen ziyaret, abonelik ve okur bağlılığı gibi ölçütleri birlikte izlemek gerekir.

Türkiye’de bağımsız yayıncılık açısından sorulması gerekenler

Buradaki ABD verilerini Türkiye’ye doğrudan uygulayamayız. Türkçe aramalar, yerel haberler ve küçük yayıncılar için ayrı araştırmalara ihtiyaç var. Böyle bir araştırmada yalnızca trafik değişimini ölçmekle yetinmezdim. Özetlerde hangi kaynakların anıldığını, özgün haberi üreten ile haberi yeniden aktaran sitenin nasıl ayrıştırıldığını ve okurun yayıncının adını hatırlayıp hatırlamadığını da incelerdim.

Özellikle yerel bilgi açısından kritik bir mesele var: Bir mahallenin çevre sorunu hakkında sahada haber üretmekle mevcut haberleri özetlemek aynı emek süreci değil. Eğer okurla ekonomik ve toplumsal ilişki kurma fırsatı daralırsa, ilk bilgiyi üretmenin sürdürülebilirliği de tartışmalı hale gelebilir. Bu, bütün yayıncıların aynı kaybı yaşayacağına dair bir öngörü değil; araştırılması gereken bir risk.

Bağımsız yayıncılar için benim önerim, arama performansını izlerken doğrudan okur ilişkisine de yatırım yapmak: düzenli bültenler, takip edilebilir konu arşivleri, görünür yazar profilleri ve özgün dosyalar. Burada amaç yalnızca daha fazla ziyaret almak değil; okurun okuduğu bilginin kim tarafından, hangi yöntemle üretildiğini anlayabilmesini sağlamak.

Okur için yeni bir medya okuryazarlığı sorusu

Yapay zekâ özetlerini kullanırken şu sorular işe yarayabilir: Kaynak gerçekten bu iddiayı destekliyor mu? Haberin veya araştırmanın tarihi ne? Özet, bir görüşü ortak kabul gibi mi sunuyor? Birbirine katılmayan kaynakların farklarını koruyor mu? Özellikle kamusal tartışmalarda, cevabın düzgün yazılmış olması bu soruların yerine geçmez.

Bu yüzden bağlantıları açmak, yalnızca bir doğrulama alışkanlığı olarak görülmemeli. Kaynağı ziyaret etmek; yazarın bağlamını, düzeltmesini, yöntemini ve diğer çalışmalarını görme fırsatı da sağlar. Açık webin değerli taraflarından biri, aynı sorunun bizi beklemediğimiz bir araştırmaya, küçük bir yayına veya farklı bir bakış açısına götürebilmesidir.

Yapay zekâ destekli aramanın başarısını, cevaba kaç saniyede ulaştığımız kadar o cevabın arkasındaki bilgi üretimini ne ölçüde sürdürülebilir kıldığıyla da değerlendirmeliyiz. Kullanışlı bir arayüz ile güçlü bir yayıncılık ekosisteminin birlikte var olabilmesi, görünür kaynaklar, ölçülebilir sonuçlar ve anlamlı yayıncı tercihleri gerektiriyor.

Bu yazı 16 Kasım 2026 itibarıyla erişilen kaynaklara dayanır. EFF’nin eleştirisi, Pew’in araştırma bulguları ve Google’ın kendi açıklamaları ayrı ayrı belirtilmiş; bunlardan hareketle yapılan yorumlar değerlendirme olarak sunulmuştur.

Erkan Saka

Academic; Blogger; Metalhead; BJK Fan; @SosyalKafa Coordinator