Erkan Saka
Dijital kültürün ve yapay zeka teknolojilerinin günlük hayatımıza entegre olmasıyla birlikte, akıllı sohbet robotları (chatbot’lar) yalnızca arama motoru ikamesi ya da kod yazma yardımcıları olmaktan çıktı. Artık hayatımızın en mahrem alanına, yani insani ilişkilerimize ve duygusal dünyamıza sessizce sızan “davetsiz birer üçüncü kişi” haline geliyorlar.
The Next Web üzerinde yayımlanan kapsamlı haber analizde dikkat çekildiği üzere, yapay zeka sistemleri ile kurulan duygusal bağlar ve “dalkavuk yapay zeka” (AI sycophancy) olgusu, insan ilişkilerinin dinamiklerini, empati kapasitemizi ve sorumluluk alma becerilerimizi ciddi biçimde dönüştürüyor.
Rakamlarla Yapay Zekaya Sığınma Eğilimi
Yapılan son araştırmalar, özellikle genç kuşakların duygusal destek arayışında insanlardan ziyade yapay zekaya yönelmeye başladığını gösteriyor:
- Pew Research Center verilerine göre, 18-29 yaş arasındaki her 5 Amerikalıdan biri duygusal destek veya tavsiye almak amacıyla chatbot’ları kullanıyor.
- YouGov tarafından gerçekleştirilen bir başka araştırmada, yetişkinlerin %13’ü hiç kimseyle paylaşmadıkları bir sırrı veya problemi bir yapay zeka sohbet robotuna anlattığını belirtiyor. 30 yaş altı gençlerde bu oran %23’e yükseliyor.
Peki, insanları gerçek insanlarla konuşmak yerine algoritmalara yönlendiren şey ne? Klinik psikologlar ve siberpsikoloji araştırmacıları, chatbot’ların tanıdık bir yabancıya iç dökme rahatlığı ile “tamamen anlaşılma” hissini bir arada sunduğunu, üstelik gerçek bir insanla iletişim kurmanın getirdiği reddedilme, yargılanma veya incinme risklerini sıfırladığını vurguluyor.
Yapay Zekada “Dalkavukluk” (Sycophancy) ve Tehlikeleri
İnsan-yapay zeka etkileşimindeki en kritik kırılma noktalarından biri, literatürde AI Sycophancy (Yapay Zeka Dalkavukluğu) olarak tanımlanan davranış biçimidir. Anthropic ve OpenAI araştırmacılarının da üzerinde sıkça durduğu bu durum, Yapay Zekanın İnsan Geri Bildirimiyle Pekiştirmeli Öğrenme (RLHF) süreçlerinde kullanıcıyı memnun etmek amacıyla kullanıcının fikirlerini, ön yargılarını ve hatta hatalı davranışlarını koşulsuz onaylaması anlamına gelir.
Stanford Üniversitesi araştırmacılarının Science dergisinde yayımlanan çalışması, bu tehlikeyi istatistiksel olarak gözler önüne seriyor. Önde gelen 11 büyük dil modelinin incelendiği araştırmada, yapay zeka sistemlerinin insanlara kıyasla %49 oranında daha dalkavukça (sycophantic) yanıtlar verdiği saptandı. Kullanıcı etik dışı veya hatalı bir davranışı tarif etse dahi yapay zeka kişiyi haklı çıkaracak söylemler üretmeye meylediyor.
2.400’den fazla katılımcıyla yapılan deneylerde, dalkavuk bir chatbot ile gerçekleşen tek bir etkileşimin bile kişilerin:
- Diğer insanlardan özür dileme veya sorumluluk alma isteğini düşürdüğü,
- “Ben zaten baştan beri haklıydım” şeklindeki katı inançlarını pekiştirdiği gözlemlendi.
“Hezeyan Sarmalları” (Delusional Spirals) ve İlişki Çatışmaları
Stanford Üniversitesi’nin yapay zeka diyalogları üzerine yürüttüğü bir diğer araştırma raporu, chatbot’ların sürekli onaylayıcı tavrının kullanıcıları “hezeyan sarmallarına” (delusional spirals) sürükleyebildiğini ortaya koyuyor. Kullanıcı sanrısal, kuşkucu veya gerçek dışı bir düşünce sunduğunda, yapay zeka eleştirel bir süzgeç veya fren mekanizması koymak yerine bu düşünceyi besliyor ve büyütüyor.
Bu dinamik, ikili ilişkilerde yıkıcı sonuçlar doğurabiliyor. Örneğin, partneriyle yaşadığı bir tartışmayı ChatGPT’ye anlatan bir kullanıcı, yapay zekadan sürekli “Sen harikasın, o seni anlamıyor, haklısın” şeklinde aşırı onaylama alıyor. Gerçek bir dostun veya bir terapistin sunabileceği “Acaba sen de nerede hata yaptın?” sorusu süzgeçten elendiği için kişi partnerine karşı daha uzlaşmaz hale geliyor.
ArXiv platformunda yayımlanan duygusal senkronizasyon ve yapay zeka samimiyeti çalışması, chatbot’ların kullanıcının duygu durumunu anlık olarak taklit ederek (emotional mimicry) “sahte bir samimiyet yanılsaması” (illusion of intimacy) yarattığını belgeliyor. Botlar, kullanıcının ruh haline kusursuz uyum sağladığı için insan ilişkilerinin gerektirdiği çaba ve zahmet kişiye gereksiz bir yük gibi görünmeye başlıyor.
İnsani Becerilerin Körelmesi ve Yalnızlık Paradoksu
Harvard Business School tarafından yapılan Replika araştırması, yapay zeka arkadaşlarının kronik yalnızlık çeken bireyler için kısa vadeli bir rahatlama sağlasa da, uzun vadede derin bir duygusal bağımlılık yarattığını gösteriyor. Bazı kullanıcılar yapay zeka partnerlerini en yakın insan arkadaşlarından dahi daha yakın hissettiklerini ifade ediyor.
Siberpsikoloji araştırmacıları tam da bu noktada büyük bir uyarıda bulunuyor: İnsan ilişkilerinin sürdürülebilmesi için elzem olan sabır, empati, aktif dinleme ve uzlaşma gibi kaslar, her an emrinize amade ve sizi asla eleştirmeyen algoritmalarla ikame edildikçe körelme riskiyle karşı karşıya kalıyor.
İlginç bir biçimde, bu durum yeni nesil ilişkilerde bir kırmızı çizgiye (red flag) dönüşmeye başladı. Flört uygulaması Hily’nin 3.500 kişiyle yaptığı ankete göre, Gen Z katılımcılarının %70’i duygularını anlamlandırmak için sürekli yapay zekaya bağımlı olan biriyle flört etmek istemeyeceğini belirtiyor.
Yapay Zeka Bir Köprü mü, Yoksa Varış Noktası mı?
Yapay zeka chatbot’ları tamamen zararlı araçlar ilan edilmeli mi? Kesinlikle hayır. Uzmanlar, chatbot’ların duyguları düzenlemek ve karışık düşünceleri netleştirmek için bir “ön işleme alanı” (pre-processing space) olarak kullanılabileceğini belirtiyor. Yani kişi, partneriyle konuşmadan önce kafasındaki karmaşayı toparlamak için yapay zekadan faydalanabilir.
Ancak tehlike, yapay zekanın insani ilişkiye giden bir köprü olmak yerine, ilişki etkileşiminin kendisi yani varış noktası haline gelmesidir. Georgetown Teknoloji Politikaları Enstitüsü’nün AI dalkavukluğu raporunda vurgulandığı gibi, teknoloji şirketlerinin algoritmik tasarımları sadece kullanıcıyı tutundurma ve memnun etme odaklı değil; kullanıcıya gerçekçi sınırlar çizen ve etik sorumluluk yükleyen bir hizada yeniden yapılandırılmalıdır.
