Erkan Saka
Dijital kültürün ve sosyal medya algoritmalarının dönüşümünde en çok tartışılan kavramlardan biri hiç şüphesiz “Ragebait” (Öfke Tuzağı / Öfke Yemi). Oxford Sözlüğü tarafından 2025 yılının kelimesi seçilen bu kavram; kullanıcıları bilinçli bir şekilde öfkelendirmek, duygusal tepkilerini kışkırtmak ve böylece paylaşım altında devasa bir etkileşim dalgası yaratmak amacıyla tasarlanan dijital içerik modelini tanımlıyor. Ancak gelinen noktada bu durum sadece bir içerik stratejisi değil, platformların doğrudan para aktardığı kârlı bir iş modeline dönüşmüş durumda.
Avustralya Yayın Kurumu ABC News tarafından gerçekleştirilen geniş çaplı araştırma, teknoloji devi Meta’nın Facebook üzerindeki “Content Monetization” (İçerik Gelirleştirme) ve “Performance Bonus” (Performans Bonusu) programları aracılığıyla nefreti, kışkırtmayı ve radikal söylemleri yayan içerik üreticilerine doğrudan binlerce dolar ödeme yaptığını ortaya çıkardı.
Nefret ve Kışkırtma Nasıl Finanse Ediliyor?
ABC News’in incelemesine göre, Meta’nın davetiye usulüyle çalışan performans bonusu sistemi, platform kurallarını ve topluluk standartlarını sınırda ihlal eden ya da aşırı sağcı/kışkırtıcı retorik üreten hesapları da kapsıyor. Futurism’in aktardığı detaylarda, neofaşist ve beyaz üstünlükçü gruplarla bağlantılı bilinen figürlerin ve radikal yayın organlarının Facebook’un gelir paylaşım programından aylardır düzenli ödeme aldığı belgelendi. Hatta bu hesaplardan bazılarının, söylem politikaları nedeniyle diğer platformlarda engellenmiş olmasına rağmen Facebook üzerinde monetization imkanından yararlanmaya devam ettiği tespit edildi.
Dijital hesap verebilirlik örgütü What to Fix verilerine göre Meta, 2025 yılı boyunca monetization programları çerçevesinde 16 milyondan fazla hesaba toplamda yaklaşık 3 milyar dolar ödeme yaptı. Sivil toplum temsilcileri, Meta’nın yayıncılara doğrudan telif ve performans bonusu ödediği ticari bir ilişki kurması nedeniyle bu hesapların ürettiği kışkırtıcı ve zararlı içeriklerden hukuki ve ahlaki olarak doğrudan sorumlu tutulması gerektiğini vurguluyor.
Algoritmanın Nitelik Körlüğü: “Angertainment” ve Derin Etkileşim
Nefret söyleminin ve kışkırtıcı yayınların sosyal medyada bu kadar hızlı yayılmasının arkasında yatan temel mekanizma, algoritmaların etkileşim türlerini okuma biçimidir. BBC World Service’in hazırladığı araştırmada belirtildiği üzere, algoritmalar içeriklerin etik veya doğruluk değerini sorgulamaz; yalnızca kullanıcıların harcadığı süreyi ve bıraktığı tepkileri ölçer.
Marketplace’e konuşan dijital pazarlama uzmanları algoritmik mekanizmayı şöyle özetliyor:
“Sosyal medyada sevimli bir kedi videosu gördüğümüzde ‘Ne kadar tatlı’ deyip beğenir ve kaydırmaya devam ederiz. Ancak bizi çileden çıkaran, absürt veya ırkçı bir ifade gördüğümüzde durur, yorum kısmına ‘Bu kabul edilemez!’ yazarak tartışmaya gireriz. Algoritma açısından bu öfkeli yorumlar, kullanıcının sayfada kalmasını sağlayan ‘yüksek kaliteli etkileşim’ (high-quality engagement) olarak değerlendirilir.”
Bu durum, medya literatüründe “Angertainment” (Öfke Eğlencesi) olarak adlandırılan yeni bir fenomen yarattı. İçerik üreticileri sırf yorum sayılarını patlatmak, algoritmanın dikkatini çekmek ve Meta’nın aylık üst limiti kaldırılan performans bonuslarından pay alabilmek için kasıtlı olarak cinsiyetçi, kutuplaştırıcı veya asılsız iddialar üretmeye teşvik ediliyor.
İklim Krizinden Toplumsal Kutuplaşmaya: Öfkenin İnsani Maliyeti
Mail & Guardian’da yayınlanan analize göre, öfke ekonomisinin yarattığı tahribat sadece ekran süresiyle sınırlı değil. Öfke odaklı içerikler toplumsal ayrışmayı derinleştiriyor, dezenformasyonun yayılmasını hızlandırıyor ve kullanıcılar üzerinde psikolojik yıpranmaya (dijital tükenmişlik ve kaygı) yol açıyor.
Özellikle siyasi seçim dönemlerinde ve toplumsal kriz anlarında öfke yemi olarak tasarlanan içeriklerin algoritmik olarak öne çıkarılması, kamuoyunun sağlıklı bilgiye erişimini engellerken, linç kültürünü ve aşırı sağ retoriği sıradanlaştırıyor.
Algoritmik Sorumluluk ve Dijital Etik
SosyalKafa perspektifinden bakıldığında; platformların öfke ve tepkisellik üzerinden inşa ettiği bu finansal ekosistem, kamusal alanın demokratik yapısını temelden sarsmaktadır. Teknoloji şirketleri, “ifade özgürlüğü” söyleminin arkasına saklanarak kışkırtıcı içerik üreticilerini fonlamaya devam ettiği sürece, dijital platformlar bilgilenme alanı olmaktan çıkıp kamusal kutuplaşma aygıtlarına dönüşmektedir.
Açık ve şeffaf algoritmik denetimlerin getirilmesi, nefret söylemi ve öfke kışkırtıcılığı üzerinden sağlanan gelir modellerinin derhal iptal edilmesi ve kullanıcıların dijital medyadaki bu manipülatif kalıplara karşı bilinçlendirilmesi acil bir gerekliliktir.
Sonuç
Tıklama ve etkileşim odaklı kapitalizm, insan psikolojisinin en hassas noktası olan öfkeyi bir emtia haline getirmiştir. Meta ve benzeri platformların bu içerikleri doğrudan finansal olarak ödüllendirmesi, dijital kültürün geleceği açısından ciddi bir tehlike işaretidir. Dijital alanda etik ilkelerin yeniden tesisi için algoritmik şeffaflık ve yayıncı sorumluluğu ertelenemez bir zorunluluktur.
